Het is een mooie nazomerse zondag wanneer mijn man en ik aankomen in Willebroek. Onze bestemming: het Fort van Breendonk. Wie geregeld langs de A12 rijdt, heeft het fort misschien al zien liggen. Het is een van de meest beruchte plaatsen uit de Tweede Wereldoorlog in ons land. En achter de dikke muren schuilt een bijzonder donkere geschiedenis, die net daarom nooit vergeten mag worden.
Het fort werd aan het begin van de 20ste eeuw gebouwd als onderdeel van de verdedigingsgordel rond Antwerpen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog richtte de Duitse bezetter er een Auffanglager in. Tussen september 1940 en augustus 1944 werden hier ongeveer 3600 mensen opgesloten.
In het eerste bezettingsjaar was ongeveer de helft van hen Joods. Later kwamen hier vooral politieke gevangenen en verzetsstrijders terecht. Dwangarbeid, honger, vernedering, mishandeling en foltering bepaalden er het dagelijkse leven. Veel gevangenen werden vanuit Breendonk naar andere concentratiekampen gedeporteerd. Uiteindelijk zou slechts ongeveer de helft van alle mensen die in Breendonk gevangen zaten de oorlog overleven.
Al in 1947 werd Breendonk een Nationaal Gedenkteken. Daardoor bleef uitzonderlijk veel bewaard. Je wandelt vandaag nog altijd door dezelfde donkere gangen, slaapzalen en cellen. Je staat in de folterkamer en op de executieplaats. Het zijn de plekken waar het allemaal gebeurd is, en net dat maakt een bezoek aan Breendonk zo beklijvend.
Bij de start van je bezoek krijg je een audiogids mee, waarmee je onderweg QR-codes scant. Zo kun je luisteren naar de informatie over de verschillende ruimtes, en hoor je persoonlijke verhalen en getuigenissen van gevangenen.
Ik moet er in het begin eerlijk gezegd wat aan wennen; de QR-codes zijn voor mij niet overal even makkelijk te vinden, misschien keek ik ook wel te veel rond? Je wordt ook meteen in het verhaal gestuurd. Wil je op voorhand voorbereid zijn? Dan vind je een algemeen overzicht op de website om je in te lezen.
Een van de eerste ruimtes die we binnenstappen, is de urnenzaal. Op de muren staan de namen van de meer dan 3600 mensen die tijdens de bezetting in Breendonk gevangen zaten. De urnen in de ruimte bevatten aarde uit verschillende concentratie- en uitroeiingskampen.
Het is meteen veel om in je op te nemen. En die namen blijven tijdens de rest van het bezoek terugkomen. Doorheen het parcours krijgen verschillende gevangenen een gezicht en een persoonlijk verhaal. Je leert wie ze waren, waar ze vandaan kwamen en hoe ze hier terechtkwamen.
We lopen verder door de kantine van de SS, waar de grote adelaar en swastika nog op de muur te zien zijn, en daarna langs de keuken en door de donkere gangen naar een van de binnenplaatsen.
Daar staat onder meer een van de zware karren waarmee gevangenen aarde moesten vervoeren. Breendonk was oorspronkelijk grotendeels bedekt met een dikke laag aarde. De gevangenen werden ingezet om die af te graven en te verplaatsen.
Plots begrijpen we ook beter wat die enorme werf hier betekende. Dag na dag aarde afgraven en zware karren voorttrekken, met amper voedsel in je lichaam en voortdurend bewakers in je buurt die schreeuwden, sloegen en straften.
Vanop de binnenplaats gaat het verder naar een lange centrale gang met de slaapbarakken van de gevangenen. In zo'n kamer verbleven 48 mannen. Ze sliepen op houten britsen, drie boven elkaar, met een eenvoudige strozak als matras. Achteraan staan de tafels en banken waaraan ze aten.
Buiten is het nog warm na een bijzonder warme zomer. Binnen voelt het muf en bedompt. En dan sta je tussen die britsen en probeer je je voor te stellen hoe deze kamer moet hebben aangevoeld met 48 mannen die hier samen sliepen, aten en leefden.
In een van de aanpalende kamers speelt een audiovisuele reconstructie van een dag in Breendonk. Het geschreeuw en de bevelen klinken door tot in de andere kamers. Ik krijg het er koud van. Even kun je je voorstellen hoe het hier ooit geklonken moet hebben.
Twee van de slaapbarakken werden later opgedeeld in piepkleine isoleercellen. Veel meer dan een houten plank om op te liggen en een emmer voor de behoeften was er niet. Overdag werd de plank omhooggeklapt en moest de gevangene rechtop blijven staan.
Even verder ligt de folterkamer. De katrol waaraan gevangenen tijdens zogenaamde 'verscherpte verhoren' werden opgehangen, hangt er nog. De martelingen maakten bewust deel uit van de terreur voor alle gevangenen. Het geschreeuw van wie hier gemarteld werd, was hoorbaar in de andere kamers. Je kon dus 's nachts op je brits liggen en horen wat er enkele meters verder met iemand gebeurde.
Die angst moet voortdurend aanwezig geweest zijn. Tijdens het werk, in de kamers, in de gangen en zelfs wanneer je probeerde te slapen. Je wist waartoe de bewakers in staat waren en je wist nooit wanneer jij aan de beurt was.
Na de kamers, barakken en latrines komen we opnieuw buiten. Het parcours loopt rond het fort, langs het water en het prikkeldraad, tot we bij de executieplaats komen.
Hier werden tijdens de bezetting gevangenen gefusilleerd. Vandaag staan er palen op de executieplaats en even verder staat een galg met valluik, die eveneens herinnert aan de executies die hier plaatsvonden.
Veel uitleg heb je op zo'n plek eigenlijk niet nodig. Je weet wat zich hier heeft afgespeeld en wordt er automatisch wat stiller van.
Het parcours gaat verder langs de douches, de varkensstal, de paardenstal en de smidse. Boven de plaatsen waar de paarden stonden, staan hun namen geschreven. Dieren hadden namen. Mensen kregen nummers.
Eigenlijk vat dat voor mij heel Breendonk samen. Wanneer we vandaag aan de gruwel van de Tweede Wereldoorlog denken, denken we al snel aan concentratiekampen, folterkamers, executies en massamoord. Aan het verschrikkelijke eindpunt. Alleen begon het daar niet. Het begon veel eerder. Op het moment dat mensen niet langer als mensen werden bekeken. Wanneer een naam een nummer wordt en iemand stap voor stap zijn menselijkheid wordt afgenomen.
Via een metalen en houten brug steken we opnieuw het water over. Aan het einde van het parcours staat nog een wagon die herinnert aan de deportaties naar andere kampen.
Daarna wandelen we stilaan terug richting uitgang.
Fort Breendonk is geen 'fijne uitstap', maar het is wel een plek waarvan ik vind dat iedereen ze minstens één keer gezien moet hebben. Ik zou hier zeker ook met oudere tieners naartoe komen. Wat mij betreft zou een bezoek aan Breendonk zelfs een vaste plaats mogen krijgen in het middelbaar onderwijs.
Want de geschiedenis die hier verteld wordt, gaat ook over ons. Over wat er kan gebeuren wanneer extremisme voet aan de grond krijgt. Over macht en wat mensen ermee kunnen doen wanneer alle grenzen verdwijnen.
Misschien is dat wel de belangrijkste reden waarom plekken als Breendonk bewaard moeten blijven. De geschiedenis ligt hier niet veilig opgeborgen in een boek. Je loopt er letterlijk doorheen.
Dit najaar krijgt Breendonk opnieuw extra aandacht op televisie, met de fictiereeks Breendonk en de documentairereeks De hel van Breendonk. Dat kan ik alleen maar toejuichen. Deze geschiedenis mag niet vergeten worden.
Wanneer we uiteindelijk weer in de auto zitten, is de sfeer een stuk stiller dan op de heenweg. Het bezoek blijft nog een hele tijd nazinderen.
Hou mee de herinnering van zij die stierven voor onze vrijheid in leven. In het Fort van Breendonk, één van de beste bewaarde Nazikampen in Europa, wandelt u één van de donkerste pagina’s uit de twintigste eeuw binnen. Ontdek de persoonlijke verhalen en getuigenissen van de meer dan 3000 gevangen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Fort werden vastgehouden. Dit fort is partner van Belgium, Battlefield of Europe.
Ik ben Marie-Lise, enthousiast reiziger en verhalenverteller. Ik werk communicatie- en marketingstrateeg, en in mijn vrije tijd trek ik er graag op uit met mijn fotocamera, op zoek naar mooie plekken en onverwachte ontmoetingen.
Een druilerige herfstdag in september. Af en toe komt de zon door piepen, maar de wolken en de regen zijn overheersend vandaag. Weer dat perfect matcht met het bezoek dat op de planning staat. Vandaag gaan we met onze dochter van elf naar Fort Breendonk; het voormalige concentratiekamp van de nazi’s en nu een Nationaal Gedenkteken.
