Als Riebedebie-reporter trok ik naar Brugge en bezocht er het Museum Sint-Janshospitaal. Het werd een reis door de geschiedenis van het prachtige gebouw en van de ziekenzorg sinds de middeleeuwen. Tegelijk ontdekte ik er enkele meesterwerken van de Vlaamse kunst, met de schilderijen van Memling op kop. Op de zolder van het Sint-Janshospitaal, onder een indrukwekkend dakgebinte, kwam ze bovendien ‘Closer to Memling’. Wat dat allemaal betekent, lees je hieronder...
Het Museum van het Sint-Janshospitaal ligt een beetje verstopt in het historische centrum van Brugge, op de site Oud Sint-Jan. Toen we hier op een warme dag binnenstapten, voelden we direct dat het hier een stukje frisser was. Toch voelden we ons meteen welkom, want bij het begin van de tentoonstelling gaat het al meteen over hart(elijkheid) en gastvrijheid.
En gastvrijheid was hier belangrijk, want eeuwenlang werden hier arme behoeftigen en zieken opgevangen en verzorgd. In een tijd waarin ziekenhuizen nog niet bestonden zoals wij die vandaag kennen, was dit een toevluchtsoord voor iedereen die hulp nodig had, en geen verzorging aan huis kon betalen.
In het museum krijgen we een idee van hoe de ziekenzorg er vroeger uitzag. De opbouw van de tentoonstelling is niet chronologisch, maar eerder thematisch, aan de hand van concrete voorwerpen. Zo is er bijvoorbeeld een oude draagstoel. Nu kennen we ziekenwagens, maar vroeger konden zieken (of zij die het zich konden veroorloven?) met een speciale draagstoel naar het hospitaal gebracht worden. Aan de afmetingen van de draagstoel te zien, waren de mensen toen een stukje kleiner.
Het museum toont ook wie hier werkte. Er worden dokters getoond, maar ik onthoud dat het in dit hospitaal vooral de zusters waren die de dienst uitmaakten. Zij verzorgden de zieken maar baden ook met hen, bereidden medicijnen met planten uit de kruidentuin en boden ook troost aan stervenden.
Het hospitaal draaide niet alleen om genezing, maar ook om geloof. In het hospitaal was een kapel, want die zieken moesten kunnen bidden en de mis volgen. En als ik zo zie wat de verzorging inhield, was bidden waarschijnlijk zowat het enige wat er nog kon gedaan worden…
De medische wetenschap stond immers nog niet ver en de hygiëne stelde ook niet veel voor. Op een schilderij dat hier getoond wordt, is te zien dat er honden of katten rondliepen tussen de bedden. Bij een aantal medische instrumenten in de vitrines vroeg ik me af of het eigenlijk geen marteltuigen waren. Wat een geluk dat we nu leven, en niet in de middeleeuwen!
Naast die geschiedenis van zorg is het Sint-Janshospitaal wereldberoemd om zijn kunstcollectie. Absolute topstukken zijn de werken van Hans Memling, één van de belangrijkste Vlaamse primitieven. Het bijzondere is dat verschillende schilderijen zich nog altijd bevinden op de plaats waarvoor ze oorspronkelijk werden gemaakt. Dat maakt een bezoek uniek: je ziet de kunst letterlijk “in situ”, in de omgeving waarvoor Memling ze meer dan vijf eeuwen geleden schilderde. Voor de schilderijen werd hier recent een speciale glazen box gebouwd. Je wandelt er gewoon binnen en kan er de schilderijen van erg kortbij bekijken.
Het indrukwekkendste vond ik het drieluik van Johannes de Doper en Johannes de Evangelist. Het is een bekend altaarstuk met verschillende scènes uit het leven van de beide ‘Sint-Jans’. Maar wat vooral bijblijft, is de manier waarop de onthoofding van Johannes de Doper is afgebeeld. Precies zoals in een strip zit je volop in de actie van dit bloederig tafereel. Ondanks het gruwelijke onderwerp schilderde Memling alles met een verbluffende verfijning. De details, kleuren en gezichtsuitdrukkingen zijn adembenemend.
Het absolute pronkstuk is echter zonder twijfel het Sint-Ursulaschrijn. Dit rijk versierde reliekschrijn ziet eruit als een miniatuurkerk in gotische stijl. Op de zijpanelen schilderde Hans Memling scènes uit het leven van de heilige Ursula. Memling schilderde de taferelen over Sint-Ursula en haar maagden in opdracht van het Sint-Janshospitaal. De kleuren zijn nog altijd uitzonderlijk helder en de details ongelooflijk fijn uitgewerkt. Je kan minutenlang naar het schrijn kijken en telkens nieuwe elementen ontdekken. Ik vond het dan ook niet moeilijk om te begrijpen waarom dit werk beschouwd wordt als een absoluut meesterwerk.
Er is in dit museum ook aandacht voor moderne kunst. Tegenover het Sint-Ursulaschrijn staat een werk van Berlinde De Bruyckere. Het werk “Liggende-Arcangelo II” stelt een gevallen aartsengel voor op een grafvormige sokkel. De Bruyckere maakte het als een eerbetoon aan zorgverleners, "de engelen van onze tijd", geïnspireerd door de coronaperiode. Dit werk spreekt me echter veel minder aan dan het Sint-Ursulaschrijn.
Een ander modern werk vond ik heel intrigerend, vooral omdat het zo opgesteld is dat je niet meteen alles ziet. Het gaat over een heel realistisch beeld van een vrouw die op een bank zit, en zorgt draagt voor een ‘wezen’ dat van ver op een mens lijkt, maar van dichterbij op een varken. Dit werk heet “The Bridge” en werd gemaakt door Patricia Piccinini.
Wat het museum extra aantrekkelijk maakt, is dat ook aan kinderen gedacht werd. Er is een speels hoekje rond “naar het ziekenhuis gaan”, waar jonge bezoekers zelf kunnen ontdekken hoe zorg vroeger en nu verschilt. Bij het Sint-Ursulaschrijn kunnen kinderen bovendien een papieren schrijntje vouwen. Daardoor wordt het bezoek geen droge kunstles, maar een interactieve ervaring voor het hele gezin.
De apotheose van ons museumbezoek bevindt zich letterlijk hogerop. Met de trap gaan we naar de monumentale zolder van het hospitaal. Alleen al het gigantische houten gebinte is indrukwekkend. De eeuwenoude eiken balken tonen het vakmanschap van middeleeuwse bouwmeesters. Deze zolder had vroeger verschillende functies. Ooit sliepen de zusters hier. De zolder diende ook om de ziekenzalen beneden te verluchten (geen overbodige luxe...). Nu is hier een andere blikvanger: de multimediale beleving “Closer to Memling”. Op grote interactieve schermen komen de schilderijen van Memling helemaal tot leven. Je kan hier letterlijk inzoomen op de schilderijen van Memling. Je kan zoeken naar details, zien welke invloed een bepaalde achtergrond heeft, lezen hoe Memling te werk ging,…
Wanneer we terug beneden stonden, was het tijd om te vertrekken. Buiten gingen we nog even piepen naar de oude apotheek van het Sint-Janshospitaal. Om te laten zien waarvan de medicijnen hier gemaakt werden, is er ook een kruidentuin.
Meer info, openingsuren en tickets vind je op de website van Musea Brugge. Het Sint-Janshospitaal maakt deel uit van Musea Brugge, waardoor je een bezoek perfect kan combineren met andere Brugse toppers zoals het Groeningemuseum, het Gruuthusemuseum,…
Wij waren in Brugge met de wagen. We parkeerden ons in parking ’t Zand, op wandelafstand van het museum. Wie met de trein reist, kan vanaf het station van Brugge in ongeveer vijftien minuten naar het Sint-Janshospitaal wandelen.
Eén van de oudst bewaarde hospitaalgebouwen van Europa met topstukken van Hans Memling (1430-1494). Het museum bezit zes topwerken van zijn hand waaronder het beroemde Ursulaschrijn.
Toffe mama die met haar gezin in het geografisch middelpunt van Vlaanderen woont. Van daaruit trekken ze er met z'n viertjes altijd graag op uit.
